Sigarayı Bıraktırmak mı, Bağımlılığı Çözmek mi?

Türkiye'de her yıl yaklaşık 100 bin kişi sigaraya bağlı hastalıklar nedeniyle hayatını kaybediyor.

Onlarca yıldır kampanyalar yapılıyor.

Yasalar çıkarılıyor.

Paketlere uyarı yazıları basılıyor.

Vergiler artırılıyor.

Sigara içme alanları daraltılıyor.

Peki kullanım oranları düşüyor mu?

Kısmen.

Yeterince mi?

Hayır.

Çünkü sigara bağımlılığı, tek bir nedeni olan tek bir sorun değil.

Biyolojik, psikolojik, sosyal ve ekonomik faktörlerin iç içe geçtiği karmaşık bir sistem.

Karmaşık sistemlere yönelik tek boyutlu müdahaleler ise geçici rahatlama sağlayabilir;

ancak kalıcı çözüm üretmez.

Sistem düşüncesi bize dört temel ilke sunuyor.

Bu ilkelerle sigara bağımlılığına baktığımızda neden hâlâ

aynı sorunlarla mücadele ettiğimizi daha net görebiliyoruz.

1. Büyük Resmi Görmek

Sigara bağımlılığına yönelik müdahalelerin büyük bölümü bireyi hedef alıyor.

Birey sigara içiyor.

Birey bırakacak.

Nikotin bandı kullanacak.

Tedavi olacak.

Danışmanlık alacak.

Yani tüm yük bireyin üzerine bırakılıyor.

Peki büyük resme baktığımızda ne görüyoruz?

Dünya genelinde yüz milyarlarca dolarlık bir sigara endüstrisi var.

Bu sektör, özellikle gençleri ve düşük gelir gruplarını hedefleyen güçlü pazarlama stratejileri kullanıyor.

Öte yandan sigara ile yoksulluk arasında da güçlü bir ilişki bulunuyor.

Gelir düzeyi düştükçe sigara kullanımı artabiliyor.

Stres, belirsizlik ve umutsuzluk bağımlılığı besleyebiliyor.

Birçok kişi için sigara kısa süreli bir rahatlama aracı haline geliyor.

Bu nedenle büyük resmi görmeden sadece "bırak" demek yeterli olmuyor.

Birey sorun değil.

Birey, sistemin en görünür sonucudur.

1. Uzun Vadeli Düşünmek

Siyaset ve kamu politikaları çoğu zaman kısa vadeli sonuçlara odaklanıyor.

"Bu yıl kullanım oranı düştü."

"Bu kadar kişi sigarayı bıraktı."

Bu tür sonuçlar önemlidir.

Ancak bağımlılık yıllar içinde oluşur.

Bir çocuk ilk sigarasını 13 veya 14 yaşında deneyebilir.

20'li yaşlarında bağımlı hale gelebilir.

40'lı yaşlarında sağlık sorunları yaşayabilir.

60'lı yaşlarında ise hayatını kaybedebilir.

Bu süreç onlarca yıl sürer.

Dolayısıyla asıl soru şudur:

Müdahale nerede başlamalı?

Ailede.

Okul öncesi eğitimde.

İlkokulda.

Gençlerin sosyal yaşamında.

Sporda.

Sanatta.

Topluluk faaliyetlerinde.

Bu yatırımların etkisi hemen görülmez.

Ancak yıllar sonra çok daha sağlıklı nesiller ortaya çıkar.

Uzun vadeli düşünmek, bugünün rakamlarına değil yarının insanına yatırım yapmaktır.

1. Nedensellik Döngülerini Görmek

Çoğu zaman şöyle düşünürüz:

Sigara içiliyor.

Hastalık oluşuyor.

Müdahale ediliyor.

Ancak gerçek hayat bu kadar basit değildir.

Örneğin stres bağımlılığı artırabilir.

Bağımlılık sağlık sorunları oluşturabilir.

Sağlık sorunları ekonomik yük getirebilir.

Ekonomik yük stresi artırabilir.

Artan stres bağımlılığı daha da güçlendirebilir.

Böylece bir döngü oluşur.

Sorun kendi kendini beslemeye başlar.

Bu nedenle yalnızca görünen sonuca müdahale etmek çoğu zaman yeterli değildir.

Sorunun kaynağını da görmek gerekir.

Çünkü sorunun nedeni ile sorunun görüldüğü yer her zaman aynı değildir.

1. Alternatif Çözümler Geliştirmek

Geleneksel yaklaşım genellikle şudur:

Vergi artır.

Reklamları yasakla.

Uyarı yazıları koy.

Tedavi hizmeti sun.

Bunlar gerekli midir?

Evet.

Yeterli midir?

Hayır.

Çünkü bağımlılık yalnızca bireysel bir davranış değildir.

Toplumsal boyutları da vardır.

Örneğin sigara birçok kişi için sosyal bir alışkanlık haline gelmiştir.

Mola kültürünün bir parçasıdır.

Arkadaşlık ilişkilerinin bir parçasıdır.

Aidiyet hissinin bir parçasıdır.

Bu nedenle alternatif sosyal ortamlar oluşturulmadan kalıcı değişim zorlaşır.

İş hayatı da önemlidir.

Aşırı stresli çalışma ortamları bağımlılığı besleyebilir.

Tükenmişlik hissi sigara kullanımını artırabilir.

Sağlık hizmetlerine erişim de önemlidir.

Herkesin sigara bırakma desteğine eşit şekilde ulaşabilmesi gerekir.

Bir diğer önemli konu ise yaşamın anlamıdır.

Araştırmalar, yaşamında amaç ve anlam bulan bireylerin bağımlılıklara daha az yöneldiğini göstermektedir.

Bu nedenle çözüm yalnızca sigarayı bırakmak değil;

İnsanın yaşam koşullarını iyileştirmektir.

Sistem Düşüncesi Olmadan Çözüm Olmaz

Sigara bağımlılığı, yalnızca bireysel bir tercih ya da irade sorunu olarak görüldüğünde kalıcı sonuçlar elde etmek zorlaşır.

Büyük resmi görmeden yapılan müdahaleler parçalı kalır.

Uzun vadeli düşünmeden yapılan çalışmalar yüzeysel sonuçlar üretir.

Nedensellik döngüleri dikkate alınmadığında sorun farklı biçimlerde yeniden ortaya çıkar.

Alternatif çözümler geliştirilmediğinde ise aynı yöntemlerle farklı sonuçlar beklenir.

Sistem düşüncesi bir akademik lüks değildir.

Gerçek ve kalıcı çözümler için gerekli bir yaklaşımdır.

Sigarayı bıraktırmak bir kampanyanın başarısı olabilir.

Sigara bağımlılığını çözmek ise nesiller boyunca sürecek,

sabır gerektiren toplumsal bir dönüşüm sürecidir.

Ömer Karataş

Kocaeli Bağımlılıkla Mücadele ve Rehabilitasyon Derneği (KBMDER) Yönetim Kurulu Başkanı